Dharmaskandha |
6. nāmarūpapratyayaḥ sparśaḥ |
nāmarūpapratyayaḥ sparśaḥ kataraḥ |
|| uddānaṃ
+ + yapratyayāc ca sparśaḥ phalgunaḥ svātir eva ca
rāgajaṃ dveṣajaṃ mohajam ānandena paṃcikāha |
cakṣuḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ | trayāṇāṃ sannipātaḥ sparśaḥ | tatra yac cakṣur yāni ca rūpāṇi idaṃ rūpasya tajjā vedanā saṃjñā saṃskārās tajjaṃ vijñānaṃ | idaṃ nāmasya tajjaṃ manasikāraṃ nāmapratyayaṃ cakṣuḥsaṃsparśasya | tad ucyate nāmarūpapratyayaḥ sparśaḥ |
evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥ pratītya dharmāṃś cotpadyate manovijñānaṃ | trāyāṇāṃ sannipātaḥ sparśaḥ | tatra ye rūpiṇo manovijñeyā dharmā idaṃ rūpasya tajjā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ | idaṃ nāmasya tajjaṃ manasikāraṃ nāmapratyayam manaḥsaṃsparśasya | tad ucyate nāmarūpapratyayaḥ sparśaḥ |
api khalv evam uktaṃ bhagavatā phalgunāvavāde vyākaraṇe |
vijñānaṃ phalgunāhāraṃ yāvad evāyatyāṃ punarbhavasyābhinirvṛttaye prādurbhāvāya |
tat katarad vijñānam | āha | yat tad gandharvasya caramaṃ cittaṃ manovijñānaṃ | vistareṇa yāvat | kalalam ātmabhāvam abhisaṃmūrcchatīti | idaṃ rūpasya tajjā vedanā saṃjñā saṃskārās tajjaṃ vijñānaṃ idaṃ nāmasya | ity etad ayoniśomanasikārasahitaṃ nāmarūpaṃ pratītya mātuḥ kukṣau sparśasyābhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaḥ | tad ucyate nāmarūpapratyayaḥ sparśaḥ |
api khalv evam uktaṃ bhagavatā svātiṃ bhikṣuṃ kaivartapūrviṇam ārabhya |
trayāṇāṃ bhikṣavaḥ sannipātān mātuḥ kukṣau garbhasyāvakrāntir bhavati | vistareṇa yāvad | ayoniśomanasikārasahajaṃ nāmarūpaṃ pratītya mātuḥ kukṣau garbhasyāvakrāntir bhavati prādurbhāvas | tad ucyate nāmarūpapratyayaḥ sparśaḥ |
yathā khalv ihaikatyo rāgaparyavasthito dveṣaparyavasthito mohaparyavasthitaḥ kāyena duścaritaṃ carati | vācā manasā duścaritaṃ carati idaṃ rūpasya | manasā duścaritaṃ caratīti idaṃ nāmasya | ity etad akuśalaṃ nāmarūpaṃ pratītya duḥkhodayaṃ duḥkhavipākaṃ kāyasya bhedān narakeṣūpapadyate | tatra ca sparśam abhinirvartayati | tad ucyate nāmarūpapratyayaḥ sparśa iti |
yathā narakeṣv evaṃ tiryakpreteṣu |
yathā khalv ihaikatyo manuṣyasukhakeṣv avekṣāvān bhavati pratibaddhacitto | vistareṇa yāvat | kāyena vācā sucaritaṃ caratīti idaṃ rūpasya | manasā sucaritaṃ caratīti idaṃ rūpasya | manasā sucaritaṃ caratīti idaṃ nāmasyety | etat kuśalaṃ nāmarūpaṃ pratītya vistareṇa yāvat | tatra ca sparśam abhinirvartayati | tad ucyate nāmarūpapratyayaḥ sparśa iti |
yathā manuṣyasukhakeṣv evaṃ yāvat paranirmitavaśavartiṣu |
yathā khalv ihaikatyo brahmakāyikānāṃ devānām avekṣāvān bhavati pratibaddhacitto | yāvat | tathā samāpannasya yaḥ kāyasaṃvaro vāksaṃvaraḥ ājīvapariśuddhir idaṃ rūpasya tajjā vedanā saṃjñā saṃskārās tajjaṃ vijñānam idaṃ nāmasya | ity etat kuśalaṃ nāmarūpam pratītya vistareṇa yāvat | tatra ca sparśam abhinirvartayati | tad ucyate nāmarūpapratyayaḥ sparśaḥ |
yathā brahmakāyikānāṃ evaṃ yāvad asaṃjñisatvasaṃgṛhītānāṃ bṛhatphalānāṃ |
api khalv evam uktaṃ bhagavatā mahānidānaparyāyesmin vyākaraṇe āyuṣmate ānandāya |
asti pratyayam ānanda sparśa iti | vistareṇa yāvat | yeṣām ānandākārāṇāṃ yeṣām uddeśānāṃ sati nāmakāyasya prajñaptir bhavati teṣām ākārāṇāṃ teṣām uddeśānām asaty api nu adhivacanasaṃsparśaḥ prajñāyeta | no bhadanta | yeṣām ānandākārāṇāṃ yeṣām uddeśānāṃ sati rūpakāyasya prajñaptir bhavati teṣām ākārāṇāṃ teṣām uddeśānāṃ asaty api nu pratighasaṃsparśaḥ prajñāyeta | no bhadanta | sarvaśo vā punar ānanda nāmakāyarūpakāyānām asati api nu sparśo vā prajñāyeta sparśaprajñaptir vā | no bhadanta | tasmād dhy ānandaitan nidānaṃ vistareṇa yāvad | idaṃ mayā yad uktam idaṃ me tat pratyuktaṃ |