Dharmaskandha |
5. nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam |
uddānaṃ |
śītam uṣṇaṃ ca bhojyaṃ ca pānam udvartanaṃ tathā
śītodikā puṣkariṇī svātir eva ca rāgajaṃ
dveṣajaṃ caiva mohajaṃ bhavati paścimaṃ ||
nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanaṃ katarad | āha | yathā khalv ihaikatyaḥ śītapracurād uṣṇaṃ gacchati | tasya tata utpadyante uṣṇasahajāni mahābhūtāni | tatra yāni ca uṣṇasahajāni mahābhūtāni idaṃ rūpasya tajjā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ idaṃ nāmasya | ity etac chītasahajaṃ nāmarūpaṃ pratītya cakṣurindriyasyopacayo bhavati |
evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'pi tatra upacīyate | tad ucyate nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam | iti eṣa uṣṇapracurāc chītaṃ |
yathā khalv ihaikatyo jighatsādaurbalyaparītaḥ śuci prāṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyam khādayati | tasya tata utpadyante bhojanasahajāni mahābhūtāni | tatra yac ca bhojanaṃ yāni ca bhojanasahajāni mahābhūtāni idaṃ rūpasya tajjā vedanā | vistareṇa yathā pūrvoktaṃ |
yathā khalv ihaikatyas tṛṣitaḥ klāntaḥ pipāsitaḥ śuci śītalaṃ pānīyaṃ pibati | tasya tata utpadyante pānasahajāni mahābhūtāni | vistaraḥ |
yathā khalv ihaikatyaḥ utsadanaparimardanasaṃvāhanāyogam anuyukto viharati | tasya tata utpadyante utsadanaparimardanasaṃvāhanasahajāni mahābhūtāni | tatra yac ca utsadanaṃ parimardanasaṃvāhanaṃ yāni ca utsadanaparimardanasaṃvāhanasahajāni mahābhūtāni idaṃ rūpasya tajjā vedanā saṃjñā saṃskārās tajjaṃ vijñānam idaṃ nāmasya | vistaraḥ |
yathā khalv ihaikatyo grīṣmābhitapto grīṣmaparītas tṛṣitaḥ klāntaḥ pipāsitaḥ vātātapaparidyūnaḥ śītodikāṃ puṣkariṇīm avagāhayet | tasya tata utpadyante śītasahajāni mahābhūtāni | tatra ca yac ca śītaṃ yāni ca śītasahajāni mahābhūtāni | tasya tajjā vedanā | vistaraḥ |
api khalv evam uktaṃ bhagavatā phalgunāvavāde vyākaraṇe |
vijñānaṃ phalguna āhāraṃ yāvad āyatyāṃ punarbhavasyābhinirvṛttaye prādurbhāvāya |
yat tat katarad vijñānaṃ | vistareṇa yāvat | yasya vijñānasya samanantaraṃ mātuḥ kukṣau kalalam ātmabhāvam abhisaṃmūrcchati | kalalaṃ ātmabhāvaṃ saṃmūrcchatīti | idaṃ rūpasya tajjā vedanā saṃjñā saṃskārās tajjaṃ vijñānam idaṃ nāmasya | ity etad ayoniśomanasikārasahajaṃ nāmarūpaṃ pratītya mātuḥ kukṣau ṣaṇṇām indriyāṇām abhinirvṛttir bhavati prādurbhāvas | tad ucyate nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam iti |
api khalv evam uktaṃ bhagavatā svātiṃ bhikṣuṃ kaivartapūrviṇam ārabhya |
trayāṇām bhikṣavaḥ saṃnipātān mātuḥ kukṣau garbhasyāvakrāntir bhavati | vistareṇa yāvan | mātuḥ kukṣau ṣaṇṇām indriyāṇām abhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaḥ | tad ucyate ṣaḍāyatanapratyayaṃ nāmarūpam iti |
yathā khalv ihaikatyo + + + rāgaparyavasthito dveṣaparyavasthito mohaparyavasthitaḥ kāyena duścaritaṃ carati | vācā manasā duścaritaṃ carati | kāyena vācā duścaritaṃ carati | idaṃ rūpasya | manasā duścaritam idaṃ nāmasyety | etad akuśalaṃ nāmarūpaṃ pratītya duḥkhodayaṃ duḥkhavipākaṃ kāyasya bhedān narakeṣūpapadyate | tatra ca ṣaṇṇām indriyāṇām abhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaḥ | tad ucyate nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanaṃ |
yathā narakeṣu tiryakpreteṣu |
yathā khalv ihaikatyo manuṣyasukhakeṣv avekṣāvān bhavati pratibaddhacittaḥ | tasyaivaṃ bhavaty | aho batāhaṃ manuṣyasukhakānāṃ sabhāgatāyām upapadyeyaṃ | sa taṃ prārthayamāno | vistareṇa yāvat kāyena vācā manasā sucaritaṃ caratīti | idaṃ rūpasya | manasā sucaritaṃ caratīti | idaṃ nāmasyety | etat kuśalaṃ nāmarūpaṃ pratītya sukhodayaṃ sukhavipākaṃ kāyasya bhedān manuṣyasukhakānāṃ sabhāgatāyā(5)m upapadyate | tatra ca ṣaṇṇām indriyāṇām abhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaḥ | tad ucyate nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam iti |
yathā manuṣyasukhakānām evaṃ yāvat paranirmitavaśavartināṃ |
yathā khalv ihaikatyo brahmakāyikānāṃ devānām avekṣāvān bhavati pratibaddhacittaḥ | vistareṇa yāvat | tathā samāpannasya yaḥ kāyasaṃvaro vāksaṃvaraḥ ājīvaviśuddhiḥ idaṃ rūpasya tajjā vedanā vistareṇa yāvad vijñānaṃ idaṃ nāmasya | ity etat kuśalaṃ nāmarūpaṃ pratītya sukhodayaṃ sukhavipākaṃ kāyasya bhedād brahmakāyikānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapadyate | tatra ca ṣaṇṇāṃ indriyāṇām abhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaḥ | tad ucyate nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam iti |
yathā brahmakāyikānām evaṃ yāvad asaṃjñisatvasaṃgṛhītānāṃ bṛhatphalānāṃ | iti yat tat ṣaḍāyatanaṃ nāmarūpam āgamya ca nāmarūpaṃ niśritya nāmarūpaṃ pratiṣṭhāya utpadyate samutpadyate jāyate saṃjāyate nirvartayaty abhinirvartayati samudāgacchati prādurbhavati idaṃ ucyate nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanaṃ ||