Dharmaskandha |
3. vijñānapratyayam nāmarūpaṃ |
lobhasahajaṃ vijñānam alobhasahajaṃ tathā
nādikaphalgunavādaṃ svātir ānanda eva ca |
uddānaṃ ||
vijñānapratyayaṃ nāmarūpaṃ katarad | āha | yathā tāval lobhasahajaṃ vijñānaṃ pratītya lobhasahajasya kāyakarmavākkarmaṇo 'bhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaś ca lobhasahajā vividhā utpadyante rūpi vikṛtaṃ | ya idaṃ rūpasya tajjā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam idaṃ nāmasya vijñānapratyayaṃ nāmarūpasya | tad ucyate vijñānapratyayaṃ nāmarūpaṃ |
evaṃ lobhasahajaṃ mohasahajaṃ viparyayeṇa śuklapakṣeṣv alobhasahajam amohasahajaṃ vaktavyaṃ |
api khalv evam uktaṃ bhagavatā nādikāvavādavyākaraṇe |
priyāṇāṃ nādika jñātīnāṃ vipariṇāmānyathībhāvād utpadyante śokāḥ paridevā duḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ |
ity etac chokasahajaṃ vijñānaṃ pratītya śokasahajasya kāyavākkarmaṇo 'bhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaḥ | yad idaṃ rūpasya tajjā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ | idaṃ nāmasya vijñānaṃ vijñānasya pratyayaṃ nāmarūpasya | tad ucyate vijñānapratyayaṃ nāmarūpaṃ |
api khalv evam uktaṃ bhagavatā phalgunāvavāde vyākaraṇe |
vijnānaṃ phalguna āhāraṃ yāvad evāyatyāṃ punarbhavasyābhinirvṛttaye prādurbhāvāya |
tat katarad vijñānaṃ | āha | yat tad gandharvasya caramaṃ cittaṃ manovijñānaṃ ācitam upacitaṃ pratiṣṭhitam aprahatam aparijñātaṃ anirodhitam aśāntīkṛtaṃ | yasya vijñānasya samanantaraṃ mātuḥ kukṣau kalalātmabhāvo 'bhisaṃmūrcchati | kalalam ātmabhāvaṃ abhisaṃmūrcchatīti | idaṃ rūpasya tajjā vedanā saṃjñā saṃskārās tajjaṃ vijñānam idaṃ nāmasya vijñānapratyayaṃ nāmarūpasya | tad ucyate vijñānapratyayaṃ nāmarūpaṃ |
asti khalv evam uktaṃ bhagavatā svātiṃ bhikṣuṃ kaivartapūrviṇam ārabhya |
trayāṇāṃ bhikṣavaḥ sannipātān mātuḥ kukṣau garbhasyāvakrāntir bhavati | katameṣāṃ trayāṇāṃ | iha bhikṣavo mātāpitarau raktau bhavataḥ sannipatitau mātā ca kalyā bhavati ṛtumatī gandharvaś ca pratyupasthito bhavati | imeṣāṃ bhikṣavas trayāṇāṃ sannipātān mātuḥ kukṣau garbhasyāvakrāntir bhavati |
iti yat tad garbhasya caramaṃ cittaṃ manovijñānaṃ vistareṇa yāvad vijñānapratyayayaṃ nāmarūpasya | tad ucyate vijñānapratyayaṃ nāmarūpaṃ |
asti khalv evam uktaṃ bhagavatā mahānidānaparyāye vyākaraṇe āyuṣmate ānandāya |
asti pratyayam ānanda nāmarūpaṃ | pṛṣṭe sati astīty asya vacanīyaṃ | kiṃpratyayaṃ ānanda nāmarūpaṃ | vijñānapratyayam iti syād vacanīyaṃ |
vijñānapratyayaṃ ānanda nāmarūpaṃ | iti mayā yad uktam idaṃ me tat pratyuktaṃ | vijñānaṃ ced ānanda mātuḥ kukṣau nāvakramiṣyad api nu nāmarūpaṃ kalalatvaṃ hi saṃmurcchiṣyat | no bhadanta | vijñānaṃ ced ānanda mātuḥ kukṣau nāvakramitvā punar na vyutkramiṣyat api nu nāmarūpaṃ imaṃ dhātum āgamiṣyan | no bhadanta | vijñānaṃ ced ānandādāv eva daḥram asya taruṇasya kumārakasya ucchidyeta vinaśyeta na bhaveta api nu nāmarūpaṃ virūḍhiṃ vaipulyatām āpadyeta | no bhadanta | sarvaśo vā punaḥ sarvaśa ānanda vijñāne asati na nāmarūpaṃ prajñāyeta | no bhadanta | tasmād dhi ānanda etan nidānam eṣa hetuḥ eṣa pratyayo nāmarūpasya yad uta vijñānaṃ | vijñānapratyayam ānanda nāmarūpam | iti mayā yad uktam idaṃ me tat pratyuktaṃ ||