Dharmaskandha |
1. avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ |
saṃmohaḥ pramoho mohaṃ mohajam iyam ucyate avidyā | avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ katame | evam uktaṃ bhagavatā |
avidyā bhikṣavo hetuḥ saṃrāgāya hetuḥ saṃdveṣāya hetuḥ saṃmohāya | iti yā sā saṃrāgatā saṃmohatā iyam ucyate avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ |
api khalv evam uktaṃ bhagavatā |
avidyā bhikṣavaḥ pūrvaṃgamaṃ pūrvanimittam anekavidhānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samutpattaye 'nūtpātiko bhavati yad uta āḥrīkyaṃ cānapatrāpyaṃ ca | ahrīmān bhikṣavo bhikṣur anapatrāpī mithyādṛṣṭiko bhavati | tatra bhikṣavo mithyā mithyādṛṣṭyā mithyāsaṃkalpo bhavati |
mithyāsaṃkalpān mithyāvācaṃ bhāṣati | mithyāvāco mithyākarmāntaḥ prabhavati | mithyākarmāntān mithyājīvaḥ prabhavati | mithyājīvān mithyāvyāyāmaḥ prabhavati | mithyāvyāyāmān mithyāsmṛtiḥ prabhavati | mithyāsmṛter mithyāsamādhiḥ prabhavati | iti yā sā mithyādṛṣṭir mithyāsaṃkalpo mithyāvāṅ mithyākarmānto mithyājīvo mithyāvyāyāmo mithyāsmṛtiḥ mithyāsamādhir ima ucyante avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ |
api khalv evaṃ uktaṃ bhagavatā |
ye ke cid bhikṣavo 'nekavidhāḥ pāpakā akuśalā dharmāḥ saṃbhavanti sarve te avidyāmūlakā avidyāsamudayā avidyājātīyā avidyāprabhavā | avidāgato hi bhikṣavaḥ ajānan kuśalākuśalān dharmān yathābhūtaṃ na prajānāti sāvadyānavadyān sevitavyāsevitavyān hīnapraṇītān kṛṣṇaśuklān sapratibhāgapratītyasamutpannān dharmān yathābhūtaṃ na prajānāti | sa evaṃ kuśalākuśalān dharmān yathābhūtam aprajānan sāvadyānavadyān sevitavyāsevitavyān hīnapraṇītakṛṣṇaśuklasapratibhāgapratītyasamutpannān dharmān yathābhūtam aprajānan mithyādṛṣṭiko bhavati | tatra bhikṣavo mithyādṛṣṭyā mithyāsaṃkalpaḥ prabhavati vistareṇa yathā pūrvoktaṃ | ima ucyante avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ |
api khalv evam uktaṃ bhagavatā kuṃbhopame vyākaraṇe |
puṇyān api saṃskārān abhisaṃskaroti avidyāpratyayān | apuṇyān apy āniṃjyān api saṃskārān abhisaṃskaroti | avidyāpratyayāḥ puṇyasaṃskārāḥ katame | āha kuśalaṃ kāyakarma vākkarma kuśalāś cittacaitasikā dharmāḥ kuśalāś cittaviprayuktāḥ saṃskārāḥ | yad api tat kuśalasya kāyakarmavākkarmaṇaḥ kuśalānāṃ cittacaitasikānāṃ kuśalānāṃ cittaviprayuktānāṃ saṃskārāṇāṃ dīrgharātraṃ iṣṭaṃ kāntaṃ priyaṃ manāpaṃ vipākaṃ pratisaṃvedayate tad idam ucyate puṇyam iti vā puṇyaphalam iti vā puṇyaphalavipākam iti vā |
apuṇyāḥ saṃskārāḥ katame | āhākuśalaṃ kāyakarmavākkarma akuśalāś cittacaitasikā dharmāḥ akuśalāś cittaviprayuktāḥ saṃskārā | yad api tad akuśalasya kāyakarmavākkarmaṇaḥ akuśalānāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇām akuśalānāṃ cittaviprayuktānāṃ saṃskārāṇāṃ dīrgharātram aniṣṭam akāntam apriyam amanāpaṃ pratisaṃvedayate tad ucyate apuṇyam iti vā apuṇyaphalam iti vā apuṇyaphalavipākam iti vā | ima ucyante apuṇyāḥ saṃskārāḥ |
āniṃjyāḥ saṃskārāḥ katame | āha | catvāry ārūpyāṇy āniṃjyam ity ucyate ||
katham apuṇyān saṃskārān abhisaṃskurute avidyāpratyayān | āha | yathā khalv ihaikatyo rāgaparyavasthito dveṣapāryavasthito mohaparyavasthitaḥ kāyena duścaritaṃ carati vācā manasā duścaritaṃ carati | itīme te akuśalāḥ kāyasaṃskārā vāksaṃskārā manaḥsaṃskārā | ima ucyante apuṇyāḥ saṃskārā | yad api taddhetos tatpratyayaṃ kāyasya bhedān narakeṣūpapadyante | tatra ca saṃskārān abhinirvartayante | evam apuṇyān saṃskārān abhisaṃskaroti avidyāpratyayān |
yathā narakeṣv evaṃ tiryakpreteṣu |
kathaṃ puṇyān saṃskārān abhisaṃskaroti avidyāpratyayān | āha | yathā khalv ihaikatyo manuṣyasukhakeṣv avekṣāvān bhavati pratibaddhacittas | tasyaivaṃ bhavaty | aho batāhaṃ manuṣyasukhakānāṃ sabhāgatāyām upapadyeyam iti | sa taṃ prārthayamānas taddhetukaṃ saṃvartanīyaṃ kāyena sucaritaṃ carati vācā manasā sucaritaṃ carati | iti ye te kuśalāḥ kāyasaṃskārā vā vāksaṃskārā vā manaḥsaṃskārā vā ima ucyante puṇyāḥ saṃskārāḥ | yad api taddhetu tatpratyayaṃ kāyasya bhedān manuṣyasukhakānāṃ sabhāgatāyām upapadyate | tatra ca saṃskārān abhinirvartayaty | evaṃ puṇyān saṃskārān abhisaṃskaroti avidyāpratyayān | na haivāvekṣāvān bhavati pratibaddhacittaḥ | api tv avidyāyāṃ satyām avidyāsaṃcetanāhetoḥ kāyena sucaritaṃ carati vācā manasā sucaritaṃ carati | iti ye te kuśalāḥ kāyasaṃskārā vistareṇa yāvan manuṣyasukhakānāṃ sabhāgatāyām upapadyate | tatra ca saṃskārān abhisaṃvartayaty | evaṃ puṇyān saṃskārān abhisaṃskurute avidyāpratyayān |
yathā manuṣyasukhakānām evaṃ cāturmahārājakāyikānāṃ trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ |
yathā khalv ihaiko brahmakāyikānāṃ devānām avekṣāvān bhavati pratibaddhacittaḥ | tasyaivaṃ bhavati | aho batāhaṃ brahmakāyikānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapadyeyaṃ | sa taṃ prārthayamānaḥ taddhetos tatsaṃvartanīyaṃ viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati | tathā samāpannasya yat kāyasaṃvaro vāksaṃvaraḥ ājīvapariśuddhiḥ ima ucyante puṇyāḥ saṃskārāḥ | yad api taddhetos tatpratyayaṃ kāyasya bhedād braḥmakāyikānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapadyate | tatra ca saṃskārān abhinirvartayati | evaṃ puṇyān saṃskārān abhinirvartayaty avidyāpratyayān | na haivāvekṣāvān bhavati pratibaddhacittaḥ | api tv avidyāyāṃ satyām avidyāsaṃcetanāhetor viviktaṃ kāmair yāvat prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati | tathā samāpannasya yaḥ kāyasaṃvaro vāksaṃvaraḥ | vistareṇa yāvat | tatra ca saṃskārān abhinirvartayati | evam puṇyān saṃskārān abhinirvartayaty avidyāpratyayān|
yathā brahmakāyikānām evaṃ brahmapurohitānāṃ mahābraḥmāṇāṃ parīttābhānāṃ apramāṇābhānām ābhāsvarāṇāṃ parīttaśubhānām apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām anabhrakāṇāṃ puṇyaprasavānāṃ bṛhatphalānāṃ | eṣu sarveṣu yathāyogyāni dhyānāni vaktavyāni |
yathā khalv ihaikatyaḥ asaṃjñisatvānāṃ devānām avekṣāvān bhavati pratibaddhacittaḥ | tasyaivaṃ bhavaty | aho batāhaṃ asaṃjñisattvānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapadyeyaṃ | sa taṃ prārthayamānas taddhetos tatsaṃvartanīyaṃ saṃjñām audārikato duḥkhilataḥ sthūlabhittikato manasikaroti āsaṃjñikaṃ ca śāntataḥ praṇītato niḥsaraṇataḥ | tasya saṃjñām audārikato duḥkhilataḥ sthūlabhittikato manasikurvataḥ āsaṃjñikaṃ ca śāntataḥ praṇītato niḥsaraṇataḥ saṃjñā antarāyaty āsaṃjñikaṃ ca saṃsthihati | yatrāsya saṃjñā antarāyaty āsaṃjñikaṃ saṃsthihaty etāvad asaṃjñisamāpattiṃ samāpanna iti vaktavyaṃ | tathā samāpannasya yaḥ kāyasaṃvaro vāksaṃvaraḥ ājīvaviśuddhir ima ucyante puṇyāḥ saṃskārāḥ | yad api taddhetos tatpratyayaṃ kāyasya bhedād asaṃjñisattvānāṃ sabhāgatāyām upapadyate | tatra ca saṃskārān abhisaṃnirvartayaty avidyāpratyayān | na haivāvekṣāvān bhavati pratibaddhacitto | 'pi tv avidyāyāṃ satyāṃ avidyābhisaṃcetanāhetoḥ saṃjñām audārikato duḥkhilataḥ sthūlabhittikato manasikurute āsaṃjñikaṃ ca śāntataḥ praṇītato niḥsaraṇataḥ | tasya vistareṇa yāvad āsaṃjñikaṃ saṃsthihaty etāvat asaṃjñisamāpattiṃ samāpanna iti vaktavyaṃ | tathā samāpannasya yaḥ kāyasaṃvaro | vistareṇa yāvat | tatra ca saṃskārān abhinirvartayaty | evaṃ puṇyān saṃskārān abhisaṃskaroty avidyāpratyayān |
katham āniṃjyān saṃskārān abhisaṃskaroty avidyāpratyayān | āha | yathā khalv ihaikatyaḥ ākāśānantyāyatanānāṃ devānām avekṣāvān bhavati pratibaddhacittaḥ | tasyaivaṃ bhavaty | aho batāhaṃ ākāśānantyāyatanānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapadyeyaṃ | sa taṃ prārthayamānaḥ taddhetos tatsaṃvartanīyaṃ sarvaśo rūpasaṃjnānām atikramāt pratighasaṃjñānāṃ astaṃgamān nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati | tathā samāpannasya yā cetanā cetitaṃ cetanāmitaṃ cetayitatvaṃ cetanāgataṃ cittābhisaṃskāro manaskarma ima ucyante āniṃjyāḥ saṃskārāḥ | yad api taddhetos tatpratyayaṃ kāyasya bhedād ākāśānantyāyatanānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapadyate tatra ca saṃskārān abhinirvartayaty | evam āniṃjyān saṃskārān abhinirvartayaty avidyāpratyayān | na haivāvekṣāvān bhavati pratibaddhacittaḥ | api tv avidyāyāṃ satyāṃ avidyābhisaṃcetanāhetoḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramād vistareṇa yāvad ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati | tathā samāpannasya yā cetanā vistareṇa ima ucyante āniṃjyāḥ saṃskārā | yad api taddhetos tatpratyayaṃ kāyasya bhedād ākāśānantyāyatanānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapadyate | tatra ca saṃskārān abhinirvartayaty | evaṃ āniṃjyān saṃskārān abhinirvartayaty avidyāpratyayān |
yathākāśānantyāyatanānām evaṃ vijñānānantyāyatanānām ākiṃcanyāyatanānāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānām eteṣāṃ pratyekapratyekasaḥ ārūpyā vaktavyā | iti ye te saṃskārā avidyām āgamyāvidyāṃ niśrityāvidyāṃ pratiṣṭhāya utpadyanti samutpadyante jāyanti saṃjāyanti samudāgacchanti prādurbhavanti ima ucyante avidyāpratyayās saṃskārāḥ ||