Dharmaskandha |
10. tṛṣṇāpratyayam upādānam |
uddānaṃ ||
tatprathamābhinipātaḥ kāmaiś cāvekṣāvāṃs tathā
dṛṣṭir vicikitsā upādānaṃ vibhāgo nandam eva ca ||
tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ katamad | āha | yat prathamābhinipātaṃ tṛṣṇāvaipulyam upādānaṃ yathā katham iti |
yathā khalv ihaikatyaḥ kāmeṣv avekṣāvān bhavati pratibaddhacittaḥ kāmarāgaparyavasthānaṃ utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād anyaṃ paryavasthānam utpādayati adhimātrād adhimātrataraṃ tīvrāt tīvrataraṃ pūrṇāt pūritataraṃ | iti pūrvakaṃ paryavasthānaṃ tṛṣṇā paścimam upādānaṃ tad ucyante tṛṣṇāpratyayaṃ upādānaṃ |
yathā khalv ihaikatyo rūpeṣv ārūpyeṣv avekṣāvān bhavati pratibaddhacitta ārūpyarāgaparyavasthānam utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād anyat paryavasthānam utpādayati adhimātrād adhimātrataraṃ yāvat paripūrṇāt paripūrṇataraṃ | iti pūrvakaṃ paryavasthānaṃ tṛṣṇā paścimam upādānam | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ |
asti khalv evam uktaṃ bhagavatā pātaleyavyākaraṇe |
deśitā vo bhikṣavo mayā dharmāḥ skandhānāṃ pravicayāya | yad uta catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakpradhānāni catvāra ṛddhipādāḥ paṃcendriyāṇi paṃca balāni sapta bodhyaṃgāny āryāṣṭāṃgo mārga | evaṃ deśiteṣu vo bhikṣavo mayā dharmeṣu skandhānāṃ pravicayāya |
atha ca punar ihaikatyā mohapuruṣā na tīvracchandā viharanti na tīvrasnehā na tīvrapremāṇo na tīvrapramādās | te dhandham evānuttaryaṃ spṛśanti yad utāsravāṇāṃ kṣayāya | evaṃ deśiteṣu vo bhikṣavo mayā dharmeṣu skandhānāṃ pravicayāya |
atha ca punar ihaikatyāḥ kulaputrāḥ atīvatīvracchandā viharanti atīvatīvrasnehā atīvatīvrapremāṇo 'tīvatīvrapramādās | te kṣipram evānuttaryaṃ spṛśanti yad utāsravāṇāṃ kṣayāya | evaṃ deśiteṣu vo bhikṣavo mayā dharmeṣu skandhānāṃ pravicayāya |
atha ca punar ihaikatyo rūpam ātmataḥ samanupaśyati | yā sā samanupaśyanā saṃskārās te | te punaḥ saṃskārāḥ kinnidānāḥ kiṃsamudayāḥ kiṃjātīyāḥ kiṃprabhavāḥ | avidyāsaṃsparśajaṃ bhikṣavo vedayitaṃ pratītya tṛṣṇotpannā | tatas te saṃskārās | tṛṣṇā punar bhikṣavaḥ kinnidānā kiṃsamudayā kiṃjātīyā kiṃprabhavā | tṛṣṇā bhikṣavo vedanānidānā vedanāsamudayā vedanājātīyā vedanāprabhavā | vedanā punar bhikṣavaḥ kinnidānā kiṃsamudayā kiṃjātīyā kiṃprabhavā | vedanā bhikṣavaḥ sparśanidānā sparśasamudayā sparśajātīyā sparśaprabhavā | sparśaḥ kinnidānaḥ kiṃsamudayaḥ kiṃjātīyaḥ kiṃprabhavaḥ | sparśo bhikṣavaḥ ṣaḍāyatananidānaḥ ṣaḍāyatanasamudayaḥ ṣaḍāyatanajātīyaḥ ṣaḍāyatanaprabhavaḥ | tatra bhikṣavaḥ ṣaḍāyatanam anityaṃ saṃskṛtaṃ cetitaṃ pratītyasamutpannaṃ | so 'pi sparśaḥ sāpi vedanā sāpi tṛṣṇā sāpi samanupaśyanā anityā saṃskṛtā cetitā pratītyasamutpannā |
sa rūpam ātmeti samanupaśyatīti satkāyadṛṣṭiparyavasthānam utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād anyat paryavasthānam utpādayati adhimātrād adhimātrataraṃ yāvat paripūrṇāt paripūrṇataraṃ | iti pūrvakaṃ paryavasthānaṃ tṛṣṇā paścimam upādānaṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ |
na haiva rūpam ātmeti samanupaśyaty api tu rūpavantam ātmānaṃ samanupaśyati | na haiva rūpavantam ātmānaṃ saṃanupaśyaty api tu rūpam ātmīyaṃ samanupaśyati | na haiva rūpam ātmīyaṃ samanupaśyaty api tu rūpe ātmānaṃ samanupaśyati |
na haiva rūpe ātmānaṃ samanupaśyaty api tu vedanām ātmataḥ samanupaśyati | na haiva vedanām ātmataḥ saṃanupaśyaty api tu vedanāvantam ātmānaṃ samanupaśyati | na haiva vedanāvantaṃ ātmānaṃ samanupaśyaty api tu vedanām ātmīyāṃ samanupaśyati | na haiva vedanām ātmīyāṃ samanupaśyaty api tu vedanāyām ātmānaṃ samanupaśyati |
na haiva vedanāyām ātmānaṃ samanupaśyaty api tu saṃjñām ātmataḥ samanupaśyati | na haiva saṃjñām ātmataḥ samanupaśyaty api tu saṃjñāvantam ātmānaṃ samanupaśyati | na haiva saṃjñāvantam ātmānaṃ samanupaśyaty api tu saṃjñām ātmīyāṃ samanupaśyati | na haiva saṃjñām ātmīyāṃ samanupaśyaty api tu saṃjñāyām ātmānaṃ samanupaśyati |
na haiva saṃjñāyām ātmānaṃ samanupaśyaty api tu saṃskārān ātmataḥ samanupaśyati | na haiva saṃskārān ātmataḥ samanupaśyaty api tu saṃskāravantam ātmānaṃ samanupaśyati | vistaraḥ |
vijñānam ātmataḥ samanupaśyati | na haiva vijñānam ātmataḥ samanupaśyaty api tu vijñānavantam ātmānaṃ samanupaśyati | na haiva vijñānavantam ātmānaṃ samanupaśyati api tu vijñānam ātmīyaṃ samanupaśyati | na haiva vijñānam ātmīyaṃ samanupaśyaty api tu vijñāne ātmānaṃ samanupaśyati |
na haiva vijñāne ātmānaṃ samanupaśyaty api tu kāṃkṣī bhavati vicikitsī | na haiva kāṃkṣī bhavati vicikitsī api tu bhavadṛṣṭir bhavati vibhavadṛṣṭiḥ | na haiva bhavadṛṣṭir bhavati vibhavadṛṣṭiḥ api tv astīti vācādhigataṃ bhavaty | ayam aham asmīti samanupaśyati | yo 'sāv asmīty adhigamo 'yam aham asmīty adhigamo | yāsāv asmīti samanupaśyanā saṃskārās te | te punaḥ saṃskārāḥ kiṃnidānāḥ kiṃsamudayāḥ kiṃjātīyāḥ kiṃprabhavā | vistareṇa yāvat |
tatra bhikṣavaḥ ṣaḍāyatanam anityaṃ saṃskṛtaṃ cetitaṃ pratītyasamutpannaṃ | so 'pi sparśaḥ sāpi vedanā sāpi tṛṣṇā te 'pi saṃskārāḥ sāpi samanupaśyanā anityā saṃskṛtā cetitā pratītyasamutpannā asmīty adhigatā bhavaty | ayam aham asmīti saṃanupaśyati | satkāyadṛṣṭiparyavasthānaṃ utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād anyat paryavasthānam utpādayati adhimātrād adhimātrataraṃ tīvrāt tīvrataraṃ paripūrṇāt paripūrṇataraṃ | iti pūrvakaṃ paryavasthānaṃ trṣṇā paścimam upādānaṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ |
api khalu śāśvato lokaḥ antagrāhadṛṣṭiparyavasthānam utpādayaty adhimātrād adhimātrataraṃ yāvat paripūrṇāt paripūrṇataram | iti pūrvakaṃ paryavasthānaṃ tṛṣṇā paścimakam upādānaṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ |
aśāśvato lokaḥ | śāśvataś cāśāśvataś ca | naiva śāśvato nāśāśvataḥ | antavān lokaḥ | anantavān lokaḥ | antavāṃś cānantavāṃś ca | naivāntavān anantavāṃś ca | sa jīvas tac charīraṃ | anyo jīvo 'nyac charīraṃ bhavati | tathāgataḥ paraṃ maraṇān na bhavati | tathāgataḥ paraṃ maraṇād bhavati ca na bhavati ca | naiva bhavati na na bhavati paraṃ maraṇād | antagrāhadṛṣṭiparyavasthānam utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād yāvat paripūrṇāt paripūrṇataraṃ | iti pūrvakaṃ paryavasthānaṃ tṛṣṇā paścimakam upādānaṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ |
api khalu na bhagavāṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na vidyācaraṇasaṃpanno na sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadaṃyasārathi śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāṃ mithyā dṛṣṭiparyavasthānaṃ utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād vistareṇa paripūrṇāt paripūrṇataraṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ |
na svākhyāto bhagavato dharmo na sāṃdṛṣṭiko na nirjvaraḥ nākālikaḥ naupanāyiko naihipaśyakaḥ na pratyātmavedanīyo vijñair |
na supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṃgho na ṛjupratipanno na nyāyapratipanno na sāmīcīpratipanno nānudharmacārī |
na duḥkhaṃ | na samudayo | na nirodho | na mārgo |
na sarvasaṃskārā anityā | na sarvadharmā anātmāno | na śāntaṃ nirvāṇam | iti mithyādṛṣṭiparyavasthānam utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād anyat paryavasthānam utpādayati | vistareṇa yāvad | iti pūrvakaṃ paryavasthānaṃ tṛṣṇā paścimam upādānaṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānam iti |
api khalu śāśvato loka idam eva satyaṃ moham anyad | iti dṛṣṭiparāmarśaparyavasthānam utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād anyat paryavasthānam utpādayati | vistareṇa yāvat paścimakam upādānaṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ |
śāśvato loko vistareṇa yāvac caiva bhavati tathāgataḥ paraṃ maraṇād iti idam eva satyaṃ mohaṃ anyad | iti dṛṣṭiparāmarśaparyavasthānam utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād anyat paryavasthānam utpādayati | vistareṇa yāvat paścimakam upādānaṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayaṃ upādānaṃ |
api khalu śīlaṃ parāmṛśati śīlena śucyati mucyati niryāti sukhaduḥkhaṃ vyatikrāmati sukhaduḥkhavyatikramaṃ cānuprāpnoti | śīlavrataparāmarśaparyavasthānam utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād anyat paryavasthānaṃ utpādayati | vistareṇa yāvat paścimakaṃ upādānaṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ |
vrataṃ parāmṛśati yad ubhayataḥ śīlavrataṃ parāmṛśati | śīlavratena śucyati mucyate niryāti yāvat sukhaduḥkhaṃ vyatikramam anuprāpnoti | śīlavrataparāmarśaparyavasthānam utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād anyat paryavasthānam utpādayati | vistareṇa yāvat paścimakam upādānaṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ |
api khalu tathāgato bhagavān arhan samyaksaṃbuddho neti vicikitsāparyavasthānam utpādayati | sa tasmāt paryavasthānād anyaṃ paryavasthānam utpādayati | vistareṇa yāvat paścimakaṃ upādānaṃ | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ | vidyācaraṇasaṃpanno na vidyācaraṇasaṃpannaḥ | sugato lokavit na sugato lokavit | anuttaro nānuttaraḥ | puruṣadamyasārathiḥ na puruṣadamyasārathiḥ | śāstā devamanuṣyāṇāṃ na śāstā devamanuṣyāṇāṃ | buddho bhagavān na buddho bhagavān |
svākhyāto bhagavato dharmo na svākhyāto bhagavato dharmaḥ | sāṃdṛṣṭiko na sāṃdṛṣṭiko | nirjvaro na nirjvaraḥ | ākāliko nākālikaḥ | aupanāyiko naupanāyikaḥ | aihidarśiko naihidarśikaḥ | pratyātmavedanīyo vijñaiḥ na pratyātmavedanīyo vijñaiḥ |
supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṃgho na supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṃghaḥ | ṛjupratipanno na ṛjupratipanno | nyāyapratipanno na nyāyapratipanno | dharmānudharmapratipanno na dharmānudharmapratipannaḥ | sāmīcīpratipanno na sāmīcīpratipannaḥ | anudharmacārī nānudharmacārī |
duḥkhaṃ na duḥkhaṃ | samudayo na samudayo | nirodho na nirodhaḥ | mārgo na mārgaḥ | sarvasaṃskārā anityā na sarvasaṃskārā anityāḥ | sarvadharmā anātmānaḥ na sarvadharmā anātmānaḥ | śāntaṃ nirvāṇaṃ na śāntaṃ nirvāṇaṃ | iti vicikitsāparyavasthānam utpādayati | vistareṇa yāvat paścimakam upādānam | tad ucyate tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ |
api khalu sarvāṇy eva catvāry upādānāni tṛṣṇāsamudayāni tṛṣṇājātīyāni tṛṣṇāprabhavāni | katamāni catvāri | kāmopādānaṃ dṛṣṭyupādānaṃ śīlavratopādānam ātmavādopādānaṃ |
kāmopādānaṃ katamad | āha | kāmapratisaṃyuktāṃ dṛṣṭiṃ śīlavrataṃ ca sthāpya yāni tadanyāni kāmapratisaṃyuktāni saṃyojanabandhanānuśayopakleśaparyavasthānāni idam ucyate kāmopādānaṃ |
dṛṣṭyupādānaṃ katamad | āha | catasro dṛṣṭayo dṛṣṭyupādānam ity ucyate satkāyadṛṣṭir antagrāhadṛṣṭir mithyādṛṣṭir dṛṣṭiparāmarśa itīmāś catasro dṛṣṭayo | dṛṣṭyupādānam ity ucyate |
śīlavratopādānaṃ katamad | yathā khalv ihaikatyaḥ śīlaṃ parāmṛśati vistareṇa yāvat | ubhayena śīlavratena śucyati mucyate niryāti sukhaduḥkhaṃ vyatikrāmati sukhaduḥkhavyatikramam anuprāpnoti | idam ucyate śīlavratopādānaṃ |
ātmavratopādānam ātmavādopādānaṃ katamat | rūpārūpyapratisaṃyuktāṃ dṛṣṭiṃ śīlavrataṃ ca sthāpya tadanyāni rūpārūpyapratisaṃyuktāni saṃyojanabandhanānuśayopakleśaparyavasthānānīdam ucyate ātmavādopādānaṃ |
api khalv evam uktaṃ bhagavatā mahānidāne vyākaraṇe āyuṣmaty ānande |
asti pratyayam ānandopādānaṃ vistareṇa yāvat |
tṛṣṇā ced ānanda nābhaviṣyad api nu kasya cit kā cit tṛṣṇābhaviṣyan | no bhadanta | sarvaśo vā punar ānanda tṛṣṇāyām asatyām api nu upādānaṃ prajñāpayeta | no bhadanta | tasmāt tarhy ānanda etan nidānam eṣa hetur eṣa samudaya eṣa pratyayaḥ upādānasya yad uta tṛṣṇā tṛṣṇāpratyayam upādānaṃ | iti yad uktam idaṃ me tat pratyuktam iti ||