Avadānaśatakam* |
paṃcamo vargaḥ |
50: jāmbālaḥ
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho vaiśālīm upaniśritya viharati markaṭahradatīre kūṭāgāraśālāyām* | tena khalu samayena vaiśālyām anyatarasyāṃ nagaraparikhāyāṃ pañca pretaśatāni prativasanti vāntāśāny ujjhitāśāni kheṭamūtropajīvīni pūyaśoṇitaviṣṭhāhārāṇi ghorāṇi prakṛtiduḥkhitāni ca | āha ca:
vāntāśā ujjhitāśāś ca kheṭamūtropajīvitaḥ
pūyaśoṇitaviṣṭhāśā ghorāḥ prakṛtiduḥkhitāḥ || iti ||
tasyāṃ ca vaiśālyām anyataro brāhmaṇaḥ | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ patnī āpannasatvā saṃvṛttā | daurgandhaṃ cāsyāḥ kāye saṃvṛttam* | tatas tena brāhmaṇena naimittikā āhūya pṛṣṭāḥ | te kathayanti: yo ’yam udarastho dārakas tasyāyaṃ prabhāva iti | yāvad asau navānāṃ māsānām atyayāt prasūtā | dārako jāto durvarṇo durdarśano avakoṭimako ’medhyamrakṣitagātro durgandhaś ca | tathāpy asau snehapāśānubaddhābhyāṃ paramabībhatso ’pi mātṛpitṛbhyāṃ saṃvardhitaḥ | so ’medhyasthāneṣv evābhiramate saṃkārakūṭe jambāle, keśāṃl luñcati, amedhyaṃ mukhe prakṣipati | tasya bālo jāmbāla iti saṃjñā saṃvṛttā ||
yāvad asāv itaś cāmutaś ca paribhraman pūraṇena kāśyapena dṛṣṭaḥ | tasyaitad abhavat: yādṛśeṣu sthāneṣv ayam abhiramate, nūnam ayaṃ siddhapuruṣaḥ | yanv aham enaṃ pravrājayeyam iti | sa tena pravrājito nagnaḥ paryaṭati satkriyāsu ca vartate | tatas tena paryaṭatā vaiśālīparikhāyāṃ pañca pretaśatāni dṛṣṭāni | sa pūrvakarmavipākasaṃbandhāt tāṃ nagaraparikhām avatīrya taiḥ sārdhaṃ saṃgamya samāgamya saṃmodate, sakhitvaṃ cābhyupagataḥ | yāvad apareṇa samayena jāmbālo dārakaḥ kvacit prayojanena vyākṣipto vaiśālīṃ praviṣṭaḥ | bhagavāṃś ca tāṃ nagaraparikhām anuprāptaḥ | dadṛśus te pretā buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cāsya bhagavataḥ pādayor nipatitāḥ | bhagavatā uktāḥ: kiṃ bhavatāṃ bādhata iti | te ūcuḥ: pipāsitāḥ smo bhagavann iti | tato bhagavatā pañcabhyo ’ṅgulibhyo ’ṣṭāṅgopetasya pānīyasya pañca dhārā utsṛṣṭāḥ, yena tāni pañca pretaśatāni saṃtarpitāni | tatas te bhagavato ’ntike cittaṃ prasādya kālagatāḥ | praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ ||
dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyakāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ kutropapannaḥ kena karmaṇeti | te paśyanti pretebhyaś cyutāḥ, praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ, bhagavato ’ntike cittam ahiprasādyeti || atha pretapūrviṇāṃ devaputrāṇām etad abhavat: nāsmākaṃ pratirūpaṃ syāt, yad vayaṃ paryuṣitaparivāsā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmema | yan nu vayam aparyuṣitaparivāsā eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmemeti | atha pretapūrviṇo devaputrāś calavimalakuṇḍaladharā hārārdhahāravirājitagātrā maṇiratnavicitramaulayaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātrās tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇāṃ puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvāṃ kūṭāgāraśālāṃ udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavataṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavān pretapūrviṇāṃ devaputrāṇām āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā pañcabhir devaputraśatair viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalam anuprāptam* | sa dṛṣṭasatyā labdhalābhā iva vaṇijaḥ, saṃpannasasyā iva karṣakāḥ, śūrā iva vijitasaṃgrāmāḥ, sarvarogaparimuktā ivāturā yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatās tayaiva vibhūtyā bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya svabhavanaṃ gatāḥ ||
atha jāmbālo nagaraparikhām āgatas tān pretān nādrākṣīt* | tataḥ samanveṣitum ārabdhaḥ | sa ca tān parimārgamāṇaḥ khedam āpanno na ca tān āsādayati ||
atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttakānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya ca buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko ’pāyanimnaḥ ko ’pāyapravaṇaḥ ko ’pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām*, kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam*, kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi | kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:
apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ
na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet ||
tato bhagavāñ jāmbālasya kulaputrasyānugrahārthaṃ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya bhikṣugaṇaparivṛto bhikṣusaṃghapuraskṛto vaiśālīṃ piṇḍāya prāvikṣat* | yāvad anupūrveṇa piṇḍapātam aṭan vīthīm avatīrṇaḥ | jāmbālaś ca itas tato ’nvāhiṇḍamāno bhagavato ’grataḥ sthitaḥ | atha dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | sahadarśanāc cānena bhagavato ’ntike citaṃ prasāditaṃ* | sa prasādajāto bhagavataḥ pādayor nipatya kṛtakarapuṭa uvāca: yadi bhagavan mādṛśānāṃ satvānām asmin dharmavinaye pravrajyāsti; labheyaṃ svākhyāte dharmavinaye pravrajyām iti | tato bhagavān mahākaruṇāparigatahṛdayaḥ satvānām āśayānuśayajñas taṃ bhavyarūpaṃ viditvā rajabhujasadṛśaṃ suvarṇavarṇabāhum abhiprasāryedam avocat*: ehi bhikṣor cara brahmacaryam* | ity uktamātre bhagavatā saptāhāvaropitair iva keśair dvādaśavarṣopasaṃpannasyeva bhikṣor īryāpathena pātrakarakavyagrahasto ’vasthitaḥ | āha ca:
ehīti coktaḥ sa tathāgatena muṇḍaś ca saṃghāṭiparītadehaḥ
sadyaḥ praśāntendriya eva tasthāv evaṃ sthito buddhamanorathena ||
tato ’sya bhagavatā manasikāro dattaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śatanapatanavikiraṇavidhvaṃsanadharmatayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣākṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāpratisaṃvitprāpto bhavalābhalobhasatkāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo ’bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ | so ’rhatvaprāpto ’pi lūhenābhiramate | tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: eṣo ’gro me bhikṣavo bhikṣūṇāṃ mama śrāvakāṇāṃ lūhādhimuktānām*, yaduta jāmbālo bhikṣur iti ||
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kiṃ bhadanta jāmbālena sthavireṇa karma kṛtaṃ yenaivaṃvidhaṃ duḥkham anubhavatīti | bhagavān āha: jāmbalenaiva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | jāmbālenaiva karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko ’nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:
na praṇaśyanti karmāṇi api kalpaśatair api
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* ||
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ’tīte ’dhvani asminn eva bhadrake kalpe catvāriṃśadvarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ krakucchando nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa śobhāvatīṃ rājadhānīm upaniśritya viharati | tasyāṃ ca rājadhānyām anyatamena gṛhapatinā vihāraḥ kārito yatra nānādigdeśavāsino bhikṣava āgantavyaṃ gantavyaṃ vastavyaṃ ca manyante | tasmiṃś ca vihāre pṛthagjano bhikṣur naivāsikaḥ | sa cātīvātivāmatsarī Speyer: cātīvāvāsamatsarī | āgantukān bhikṣūn dṛṣṭvā ’bhiṣajyate kupyati vyāpadyate madguḥ pratitiṣṭhati kopaṃ saṃjanayati | ye tu tasmād vihārād bhikṣavaḥ prakrāmanti, tān dṛṣṭvā prītiprāmodyabahalaḥ pratyudgamyābhāṣate ca | yāvad apareṇa samayena janapadād arhadbhikṣur āgataḥ | sa ca vihārasvāmy anāgāmī | tenāsāv īryāpathena saṃlakṣito ’rhann iti | tataḥ prasādajātena śvo bhaktena jentākasnātreṇa copanimantritaḥ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena | sa cāvāsiko bhikṣus tatra nāsīt* | yāvad dvitīye divase jentākasnātre pratipādite bhakte sajjīkṛte āvāsiko bhikṣur āgataḥ | so ’pi jentākasnātraṃ praviṣṭaḥ | paśyati vihārasvāminam ekaśāṭakanivasitam āgantukasya bhikṣoḥ parikarma kurvāṇam* | tato ’sya mātsaryam utpannam* | tena praduṣṭacittena kharaṃ vākkarma niścāritam*: varaṃ khalu te bhikṣo amedhyena śarīram upaliptam*, na tu evaṃvidhasya dānapateḥ sakāśād upasthānaṃ svīkṛtam iti | tatas tenārhatā tūṣṇībhāvenādhivāsitam*: mā haivāyaṃ tapasvī gāḍhatarasya karmaṇo bhāgī bhaviṣyatīti | yāvat sāmagrīdeśakāle saṃprāpte naivāsikena bhikṣuṇā śrutam*: arhato ’ntike tvayā cittaṃ pradūṣitam iti | śrutvā cāsya vipratisāro jātaḥ | tato ’rhato bhikṣoḥ pādayor nipatyāha: kṣamasva ārya yan mayā tvayi paruṣā vāg niścāriteti | tato ’rhaṃs tasya prasādābhivṛddhyarthaṃ gaganatalam abhyudgamya vicitrāṇi prātihāryāṇi vidarśayitum ārabdhaḥ | tato ’sya bhūyasā vipratisāraḥ samutpannaḥ | tena tasya purastāt tat karma atyayenādeśitaṃ prakāśitam uttānīkṛtam*, ca na cānena śakitaṃ naiṣṭhikaṃ jñānam utpādayitum* | yāvan maraṇakālasamaye praṇidhiṃ kartum ārabdhaḥ: yan mayārhato ’ntike cittaṃ pradūṣitam*, kharaṃ ca vākkarma niścaritam*, mā asya karmaṇo vipākaṃ pratisaṃvedayeyam* | yat tu mayā paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ dānapradānāni dattāni saṃghasya copasthānām kṛtam*, tasya karmaṇo vipākena anāgatān samyaksaṃbuddhān ārāgayeyaṃ mā virāgayeyam iti ||
kiṃ manyadhve bhikṣavo yo ’sau tena kālena tena samayenāvāsiko bhikṣuḥ, ayam evāsau jāmbālaḥ | yad anenārhato ’ntike kharaṃ vākkarma niścāritam*, asya karmaṇo vipākenānantaṃ saṃsāre duḥkham anubhūtam* | tenaiva ca karmāvaśeṣeṇa etarhi paścime bhave evaṃ durgandhaḥ paramadurgandho ’medhyāvaskarasthānanivāsābhiprāyaḥ saṃvṛttaḥ | yat punar anena tatra paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ skandhakauśalaṃ dhātukauśalam āyatanakauśalaṃ pratītyasamutpādakauśalaṃ sthānāsthānakauśalaṃ ca kṛtam*, tena mama śāsane pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyaṃ yan mātsaryaprahāṇāya vyāyantavyam * | tat kasya hetoḥ? ete doṣā na bhaviṣyanti, ye jāmbālasya pṛthagjanabhūtasya | eṣa eva guṇagaṇo bhaviṣyati, yo ’sau tasyaivārhatvaprāptasya | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān | āttamanasas te bhikṣavo ’nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||